Đức Lêô XIV đã công bố thông điệp đầu tiên của mình, Magnifica Humanitas, vào thứ Hai, ngày 25 tháng 5 năm 2026. Văn kiện dài gồm 245 đoạn này suy tư về cuộc cách mạng của trí tuệ nhân tạo (AI) và những hậu quả của nó đối với phẩm giá con người.
Giải giới AI
Trong thông điệp đầu tiên này, Đức Giáo hoàng Lêô không chỉ đưa ra một suy ngẫm đơn giản về những phát triển kỹ thuật số hiện nay, mà còn là một phân tích sâu rộng về thế giới của chúng ta được định hình bởi AI, với việc bảo vệ phẩm giá con người ở trọng tâm của lập luận.
“Giải giới không có nghĩa là từ bỏ công nghệ, mà là ngăn chặn nó thống trị nhân loại” (§ 110), đây chắc chắn là trục cơ bản của thông điệp. Đối với Đức Thánh Cha, “ngày nay, nhiệm vụ không chỉ là vấn đề đạo đức hay kỹ thuật: nó mang tính sinh thái theo nghĩa triệt để nhất, bởi vì nó liên quan đến một chiều kích mới của ngôi nhà chung của chúng ta. AI đã là một môi trường mà chúng ta đang đắm mình trong đó và là một quyềnlực mà chúng ta phải đối phó. Đó là lý do tại sao việc điều chỉnh nó là chưa đủ: nó phải được giải giới và làm cho dễ tiếp cận hơn.”
Lời cầu xin tha thứ cho chế độ nô lệ và lời cảnh báo về chủ nghĩa thực dân mới
Đức Giáo hoàng cảnh báo về nguy cơ xuất hiện các hình thức nô lệ và thực dân mới, “không kém phần đáng xấu hổ so với các hình thức của quá khứ”, mà nền kinh tế kỹ thuật số có thể tạo ra (mà đối với ngài, nền kinh tế này có thể dễ dàng trở thành “không gian săn mồi”, đặc biệt là dữ liệu kỹ thuật số cho phép kiểm soát các dân tộc). “Việc không phản ứng kiên quyết hoặc dung túng cho những hành vi này, dưới bất kỳ hình thức nào, cuối cùng, ở một mức độ nào đó, ngày nay sẽ trở nên đồng lõa với những sai trái đã gây ra ngày hôm qua, khi chế độ nô lệ được biện minh hoặc bị bỏ qua trong im lặng”, ngài tuyên bố trong một đoạn văn đặc biệt mạnh mẽ. Để tăng thêm độ tin cậy cho lời cảnh báo này, Đức Lêô XIV thay mặt Giáo hội cầu xin sự tha thứ vì sự chậm trễ trong việc lên án chế độ nô lệ.
Vượt lên trên lý thuyết “chiến tranh chính đáng”
Ngày nay, đối với Đức Lêô XIV, lý thuyết này “thường xuyên bị viện dẫn để biện minh cho bất kỳ cuộc chiến nào, không kể đến quyền tự vệ chính đáng”. Thông điệp Magnifica Humanitas cũng là một lời cảnh báo mạnh mẽ khi đối mặt với nguy cơ của các cuộc chiến tranh mới. Đức Giáo hoàng tố giác sự trượt ngả kép: không chỉ là cuộc chạy đua tái vũ trang, mà còn là sự tầm thường hóa chiến tranh trong tâm trí mọi người, được thúc đẩy bởi “các câu chuyện truyền thông gây chia rẽ, thường được khuếch đại bởi các thuật toán đề cao sự đối đầu và phản kháng”.
Ơn cứu độ thường ngang qua những giới hạn
Trước những lời hứa hẹn của chủ nghĩa siêu nhân và chủ nghĩa hậu nhân bản - những chủ nghĩa có tham vọng vượt qua những giới hạn phận người, nhưng trên thực tế lại dẫn đến sự phi nhân hóa - Đức Giáo hoàng đề xuất một con đường cứu độ khác: “Con người không triển nở bất chấp những giới hạn, nhưng thường là ngang qua những giới hạn” (§ 118). Thường thì chính trong những thử thách, chúng ta trở nên người hơn và mở lòng mình để “nhận ra khuôn mặt của Thiên Chúa và của người khác” (§ 122). “Đối với một thuật toán, lỗi lầm là điều cần được sửa chữa; đối với một con người, nó có thể là khởi đầu của một sự thay đổi sâu xa.”
Đối với Đức Lêô XIV, trong thời đại công nghệ, nếu thách thức cốt yếu là "duy trì nhân tính cách sâu xa", thì ngài cũng trân trọng khát vọng chính đáng của con người là "siêu vượt chính mình". Nhưng ngài nhấn mạnh, điều "còn hơn cả người" đích thực không phải là công nghệ: nhưng đó chính là con người, được Thiên Chúa kết hợp trong sự yếu đuối và hữu hạn của họ, và được nâng vượt lên chính mình, được nâng cao trong khả năng tương quan và yêu thương. Điều "còn hơn cả người" đích thực không bắt nguồn "từ sự thần thánh hóa bằng công nghệ, nhưng từ hoạt động của ân sủng Thiên Chúa được lãnh nhận trong Chúa Kitô", dung mạo hoàn hảo của "nhân loại cao cả" của chúng ta.
Babel hay Giêrusalem?
“Chúng ta muốn xây dựng thế giới nào?” Đức Giáo hoàng hỏi. “Sự lựa chọn thực sự không phải là giữa sự nhiệt tình và nỗi sợ hãi (khi đối mặt AI), mà là giữa hai con đường xây dựng: sự tiến bộ để phục vụ nhân vị và các dân tộc, hoặc sự tiến bộ khiến họ phục tùng các lôgic của quyền lực.” Đức Lêô XIV minh họa điều này bằng hai hình ảnh: hình ảnh Tháp Babel (biểu tượng của mô hình kỹ trị, của sự đồng nhất hóa, của tham vọng tự cung tự cấp, của sự thống trị vốn hy sinh những người yếu thế nhất) và hình ảnh người dân tái thiết bức tường thành Giêrusalem (đồng nghĩa với sự đoàn kết của tất cả các lực lượng để xây dựng công ích và sự chung sống huynh đệ).
Nguyên tắc mục đích phổ quát của của cải được mở rộng đến các thuật toán
Đức Lêô XIV đặt cuộc cách mạng kỹ thuật số dưới góc nhìn của học thuyết xã hội của Giáo hội và sáu nguyên tắc của học thuyết này vốn đóng vai trò là tiêu chí phân định: phẩm giá con người, công ích, mục đích phổ quát của của cải, nguyên tắc bổ trợ, nguyên tắc liên đới và công bằng xã hội, những nguyên tắc mà ngài bổ sung thêm sự tôn trọng hệ sinh thái toàn diện.
Trong toàn bộ thông điệp, ngài chú trọng đến ảnh hưởng mà các công ty công nghệ lớn có thể gây ra đối với dân chúng, và ngài mở rộng danh sách các của cải dành cho tất cả mọi người đến dữ liệu kỹ thuật số và thuật toán: "Quyền sở hữu dữ liệu không thể chỉ được giao phó cho các cá nhân hoặc tổ chức tư nhân" (§ 108), ngài khẳng định và đồng thời nhấn mạnh: "... Khi những của cải này vẫn tập trung trong tay một số người, mà không có các hình thức chia sẻ và truy cập phù hợp, một sự mất cân bằng mới được tạo ra, trái ngược với mục đích phổ quát của của cải và làm gia tăng khoảng cách giữa người được bao gồm và người bị loại trừ..." (§ 67).
Một cuộc kiểm điểm lương tâm đối với Giáo hội
Đối với Đức Lêô XIV, học thuyết xã hội “không chỉ là một thông điệp nói với xã hội: đó còn là một cuộc kiểm điểm lương tâm đối với Giáo hội.” Trước khi áp dụng sáu nguyên tắc của nó vào AI, ngài biến chúng thành những trục cải cách đối với Giáo hội. Công ích, “trong bối cảnh Giáo hội, mang hình thức của một phong cách hiệp hành đối với sứ mạng phục vụ Nước Thiên Chúa.” Về phần mình, nguyên tắc bổ trợ phải hỗ trợ “trách nhiệm của các tín hữu,” việc coi trọng các đặc sủng và kỹ năng, và tránh “bất kỳ chủ nghĩa gia trưởng nào bóp nghẹt tự do Tin Mừng.” Yêu cầu tương tự cũng áp dụng cho nguyên tắc công lý: nguyên tắc này bao hàm việc lắng nghe các nạn nhân bị lạm dụng - về tinh thần, kinh tế, thể chế, tình dục, liên quan đến quyền lực và lương tâm - với sự thừa nhận về tổn hại, sự đền bù công bằng và phòng ngừa. Đức Giáo hoàng cũng khen ngợi công việc của “một số nhà báo nhiệt huyết với sự thật (những người) đã đóng một vai trò cơ bản trong việc làm rõ những bất công và lạm dụng.”
“Các tiêu chí xã hội cho sự đổi mới”
Tiếp bước Đức Giáo hoàng Lêô XIII, người mà 135 năm trước đã đặt phẩm giá của lao động và người lao động ở trung tâm của thông điệp vĩ đại Rerum Novarum, Đức Lêô XIV dành phần lớn suy tư của mình (chương 4) cho tác động của quá trình chuyển đổi kỹ thuật số đối với lao động.
Ngài nhấn mạnh: “Quy tắc chung vẫn phải là bảo vệ việc làm và vai trò không thể thay thế của nhân vị”. Ngài cảnh báo về những lời hứa hão huyền về AI và những tác động tai hại của nó – làm giảm kỹ năng của người lao động, giám sát tự động, đẩy họ vào “những nhiệm vụ cứng nhắc và lặp đi lặp lại” –, đồng thời kêu gọi việc điều chỉnh AI ở cấp quốc gia và quốc tế (bảo vệ việc làm, điều tiết thị trường, “các tiêu chí xã hội cho sự đổi mới”…).
Kiên quyết từ chối giao phó quyết định gây chết người cho thuật toán
Đức Giáo hoàng đã từng cảnh báo về những lệch lạc của AI trong chiến tranh: sự xói mòn trách nhiệm giải trình của những người liên quan và việc biến nạn nhân thành những dữ kiện đơn thuần. Ở đây, ngài tiến thêm một bước nữa bằng cách kiên quyết từ chối bất kỳ sự giao phó quyền giết người nào cho thuật toán. “Phán xét luân lý không được giảm thiểu thành một phép tính đơn thuần: nó bao hàm lương tâm, trách nhiệm cá nhân và sự thừa nhận người khác với tư cách là một nhân vị”, ngài nhấn mạnh (§ 198), đồng thời khẳng định rằng “quyết định sử dụng vũ lực gây chết người không thể được giao phó cho các quy trình mờ ám hoặc tự động, nhưng phải nằm dưới sự kiểm soát hiệu quả, có ý thức và có trách nhiệm của con người” (§ 200).
Cũng như ở những nơi khác trong thông điệp, vị Giáo hoàng này, một luật gia được đào tạo bài bản, không chỉ giới hạn mình ở một nền đạo đức chung, mà còn liệt kê các tiêu chí cụ thể để phân định: chuỗi trách nhiệm có thể xác định được, thời gian ra quyết định đủ dài, việc xác định và bảo vệ các nạn nhân dân sự.
Mỗi người tham dự vào cuộc chiến, như trong "Chúa tể những chiếc nhẫn"
Đối mặt với thế lực khổng lồ mà trí tuệ nhân tạo có thể đại diện, Đức Giáo hoàng từ chối bất kỳ sự cam chịu nào: "Không ai là không có trách nhiệm." Ngài viết : "Mỗi người đều có phạm vi hành động riêng của mình." Do đó, ngài đề xuất năm hướng cụ thể để "ngăn chặn sự phi nhân hóa" (chẳng hạn như "giải giới ngôn từ" hoặc "khởi động lại đối thoại"). Và chính tại đây, ngài trích dẫn - lần đầu tiên trong một thông điệp của Giáo hoàng - một nhân vật của nhà văn Công giáo Tolkien trong tác phẩm "Chúa tể những chiếc nhẫn", đưa câu chuyện saga (truyện dân gian Bắc Âu), có thể nói, vào huấn quyền Rôma (*): "Tuy nhiên, chúng ta không thể tập hợp tất cả các dòng thủy triều của thế giới, nhưng phải làm những gì trong chúng ta để cứu vãn những năm tháng mà chúng ta đang sống, nhổ tận gốc cái ác khỏi những cánh đồng mà chúng ta biết, để những người đến sau chúng ta có thể có một vùng đất thích hợp để canh tác" (§ 213).
Tý Linh
(theo Céline Hoyeau, nhật báo La Croix)
-----------------------------------------------------------------
(*) Một đoạn trích dài từ Gandalf, vị pháp sư áo trắng và anh hùng trong tác phẩm Chúa tể những chiếc nhẫn của J.R.R. Tolkien, xuất hiện trong Magnifica humanitas, thông điệp đầu tiên của Đức Lêô XIV. Một câu trả lời cho những người truyền bá công nghệ và trí tuệ nhân tạo (chủ nghĩa siêu nhân và chủ nghĩa hậu nhân bản) vốn thường xuyên trích dẫn tác giả, và là một cách khéo léo để tái khẳng định rằng những kiệt tác văn chương thuộc về tất cả mọi người.
