Những nhân vật nổi bật trong thế giới công nghệ mới đã phát biểu tại buổi giới thiệu thông điệp của Đức Lêô XIV. Christopher Olah, đồng sáng lập của Anthropic, cho rằng cần có sự đóng góp của những người ngoài cuộc, những người sẵn sàng nói ra "những điều gây khó chịu". Và trong khi nhà thần học Anna Rowlands kêu gọi thận trọng đối với các quan điểm hậu nhân văn và siêu nhân, học giả Léocadie Lushombo lưu ý rằng ở các nước đang phát triển, trẻ em bị bóc lột nhân danh sự tiến bộ công nghệ.
Chính ông thừa nhận rằng "có vẻ kỳ lạ" khi người đồng sáng lập của công ty Anthropic, một trong những công ty có ảnh hưởng nhất trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, lại phát biểu tại buổi giới thiệu thông điệp đầu tiên của Đức Giáo hoàng Lêô XIV, Magnifica Humanitas, dành bàn về việc bảo vệ con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, chính tại trung tâm của lĩnh vực này, nơi tràn ngập lợi nhuận, cạnh tranh địa chính trị và tham vọng vô bờ bến, người ta lại cảm thấy cần một tiếng nói có khả năng chống lại "những khích động", có những tiếng nói "gây khó chịu", nhắc nhở về những gì máy móc sẽ không bao giờ có được: một cơ thể, một lương tâm, một ý thức luân lý. Một tiếng nói cũng tố cáo bộ mặt khuất tất của sự tiến bộ. Trẻ em ở các nước đang phát triển bị buộc phải làm việc cả ngày giữa bụi độc hại và vật liệu nghiền nát để khai thác đất hiếm cần thiết để cung cấp năng lượng cho "dòng chảy điện toán" của thế giới kỹ thuật số, theo báo cáo của học giả người Congo Leocadie Lushombo. Đó là lý do tại sao cuộc tranh luận về trí tuệ nhân tạo không "trung lập". Việc nhắc lại tầm quan trọng trung tâm của con người ngày nay đồng nghĩa với việc can thiệp vào trung tâm của một rạn nứt lịch sử, lơ lửng giữa sự tuyệt vọng và cám dỗ kiểu Prometheus muốn tự coi mình như thần thánh. Trong bối cảnh này, tiếng nói của Đức Giáo hoàng không phải là "một sự can thiệp quấy rầy", nhưng là sự tiếp nối của một sự cảnh giác lâu dài bắt đầu từ 135 năm trước với thông điệp Rerum novarum: vạch trần những ngẫu tượng của mỗi thời đại. Nhà thần học Anna Rowlands giải thích rằng, những ngẫu tượng của ngày nay hình dung nhân loại như "những bánh răng của Nhà nước, những diễn viên trên thị trường, hoặc những người dùng - công cụ của một trật tự thuật toán", chỉ có thể được cứu chuộc bằng những lời hứa hẹn của chủ nghĩa hậu nhân văn và chủ nghĩa siêu nhân. Nhưng trong thời đại mà "quyền lực tạo ra lý trí" và nơi nó phát triển nhanh hơn sự khôn ngoan cần thiết để cai trị nó, điều cấp bách thực sự là phải khám phá lại giá trị nhân văn sâu sắc của những giới hạn.
Đó là đại ý sứ điệp của các chuyên gia đã trình bày bên cạnh Đức Giáo hoàng thông điệp đầu tiên của ngài vào ngày 25/5 tại Hội trường Thượng Hội đồng. Hôm thứ Hai, Christopher Olah, người Canada, đồng sáng lập Anthropic và người phụ trách nghiên cứu về khả năng giải thích của AI, đã phát biểu, ngay sau bà Anna Rowlands, giáo sư thần học chính trị, bao gồm cả học thuyết xã hội của Giáo hội, và đạo đức thần học về di cư của con người tại Khoa Thần học và Tôn giáo thuộc Đại học Durham, Anh, và cuối cùng là Leocadie Lushombo, giáo sư thần học chính trị và tư tưởng xã hội Công giáo tại Trường Thần học Dòng Tên thuộc Đại học Santa Clara, California.
Christopher Olah: AI, một “nhân vật hư cấu” nói chuyện với con người
Christopher Olah tự giới thiệu mình là người đã chọn làm việc trong lĩnh vực AI vì lợi ích của nhân loại. Tuy nhiên, ông không che giấu những “ràng buộc” mà mình phải đối mặt, đôi khi “có thể xung đột với việc làm điều đúng đắn”. Ông thừa nhận đây là những áp lực vừa mới vừa cũ, không thể hoàn toàn thoát khỏi. Do đó, cần có những người “bên ngoài” hệ thống, có khả năng đưa ra những lời phê bình có lương tâm và tạo ra “bàn tay sắt” có thể thực sự thúc đẩy nhân loại tiến bộ. Magnifica Humanitas nằm trong đường hướng này, tìm kiếm điểm chung giữa Anthropic và Đức Lêô XIV, cũng như các nhà lãnh đạo khác từ các truyền thống tôn giáo khác nhau: “Nếu công nghệ này muốn thành hiện thực, nó phải hoạt động tốt, vì ngôi nhà chung của chúng ta và vì các thế hệ tương lai.” Christopher Olah chỉ ra rằng những vấn đề liên quan đến AI không chỉ dành cho các chuyên viên tin học, bởi vì các hệ thống này không hoạt động giống như thiết kế phức tạp của một cây cầu hay một chiếc máy bay chẳng hạn. Chúng thực sự hoạt động trên một cấu trúc mô phỏng bộ não con người, nằm ở một ranh giới "tinh tế" hơn so với hình ảnh khoa học viễn tưởng về "những robot lạnh lùng tính toán". Hơn nữa, chúng được phát triển thông qua các quy trình vẫn còn phần nào bí nhiệm. "Nếu có thể giúp ích, đôi khi tôi mô tả nó như thế này: nó hơi giống như việc trao sự sống cho một nhân vật hư cấu." "Và ngày nay chúng ta đang bước vào một thế giới phi thường, nơi những nhân vật hư cấu này nói chuyện với chúng ta, chúng hoạt động, có công việc."
“Chúng ta tiếp tục khám phá ra những điều bí nhiệm, thậm chí đáng lo ngại”
Nhà đồng sáng lập Anthropic sau đó giải thích chi tiết ba khía cạnh được đề cập trong thông điệp của Đức Giáo hoàng Lêô XIV. Khía cạnh đầu tiên liên quan đến bổn phận đối với người nghèo trên thế giới, trong bối cảnh khả năng cụ thể là AI sẽ thay thế lực lượng lao động trên quy mô lớn. “Nếu điều này xảy ra, việc hỗ trợ những người bị thay thế sẽ là một mệnh lệnh luân lý mang tầm vóc lịch sử,” Christopher Olah thừa nhận, đặc biệt khi xét đến việc phát triển các công nghệ mới “tập trung ở một số ít quốc gia giàu có.” Khía cạnh thứ hai là “nhu cầu về trí tưởng tượng luân lý và tham vọng cho sự phát con người”: những vấn đề mà nhiều bậc cha mẹ ngày nay đang quan tâm, “lo lắng về tâm trí của con cái họ”. Cuối cùng, đó là “nhu cầu phân định về bản chất của các mô hình trí tuệ nhân tạo”. Christopher Olah, người điều hành một nhóm nghiên cứu chuyên nghiên cứu cấu trúc bên trong của các hệ thống này, không hề vòng vo: “Chúng tôi tiếp tục khám phá ra những điều bí nhiệm, thậm chí đáng lo ngại. Chúng tôi phát hiện ra những cấu trúc phản ánh những kết quả của khoa học thần kinh con người. Chúng tôi tìm thấy bằng chứng về sự nội quan. Tôi không biết điều đó có nghĩa là gì, nhưng tôi nghĩ nó đòi hỏi sự phân định liên tục.”
Sự khởi đầu của một “dự án thiện chí toàn cầu”
Bài phát biểu của Christopher Olah kết thúc bằng lời kêu gọi: “phần lớn thế giới,” đặc biệt là các thể chế của nó, bất kể lĩnh vực hoạt động của họ, hãy noi theo gương của Đức Giáo hoàng: “Xem xét vấn đề một cách nghiêm túc, kiểm tra kỹ lưỡng và hướng mọi việc tiến triển theo chiều hướng tốt đẹp hơn.” “Chúng tôi cần những nhà phê bình có năng lực để báo hiệu những sai lầm cho các phòng thí nghiệm. Chúng tôi cần những tiếng nói luân lý mà các khích động không thể khuất phục.” Do đó, Magnifica Humanitas đại diện cho “sự khởi đầu của một sự hợp tác lâu dài,” một “dự án thiện chí toàn cầu” có khả năng dẫn dắt “đến một tương lai tràn đầy hy vọng cho nhân loại cao cả.”
Leocadie Lushombo: bảo vệ chân lý
Một trong những sứ điệp đầu tiên của Thông điệp được Leocadie Lushombo làm nổi bật là “bảo vệ chân lý”. Mặc dù máy móc có thể, “theo một nghĩa nào đó”, cung cấp chân lý bằng cách đưa ra thông tin chính xác, nhưng chúng ta không được giao cho chúng “trách nhiệm cá nhân trong việc đưa ra phán xét”. Thật vậy, AI không có kinh nghiệm về thể xác hay giác quan, không trưởng thành thông qua các mối quan hệ và không tiếp thu các khái niệm như sự phân biệt giữa thiện và ác. Giáo sư cho biết, trong Magnifica humanitas, Đức Lêô XIV cũng tập trung vào việc bảo vệ tự do nội tâm, nhận thức được rằng cấu trúc của các nền tảng kỹ thuật số “được thiết kế để chiếm đoạt thời gian và sự chú ý của người dùng, bằng cách khai thác điểm yếu của họ”.
Mối quan hệ trong tri thức
Chân lý, như Đức Giáo hoàng khẳng định trong văn kiện này, không chỉ mang tính “lý trí” mà còn mang tính “quan hệ”, và do đó chịu sự điều chỉnh và trao đổi phát sinh từ những thực tại cụ thể, đặc biệt là của những người nghèo nhất, bởi vì chính những thực tại này “cho chúng ta biết thế giới là gì”. Đây là những khái niệm được thể hiện trong các nền văn hóa khác nhau trên hành tinh: ở Mỹ Latinh, trong động lực của “convivencia e conjunto, en el cotidiano” (“sống chung giữa đời thường”); ở châu Phi, trong triết lý Ubuntu, theo đó “Tôi là người bởi vì tôi thuộc về. Tôi tham gia, tôi chia sẻ”; ở châu Á, trong chữ tượng hình 정 của Hàn Quốc, biểu thị “cảm giác liên hệ tình cảm, qua đó con người nhìn nhận người khác về cơ bản là có mối liên hệ mật thiết với chính mình”.
Một “chủ nghĩa khai thác thuộc địa” mới
Học giả người Congo nói tiếp : Magnifica humanitas đặc biệt kêu gọi các nước đang phát triển không nên đánh mất các giá trị nhân văn của mình vì AI, thứ khiến việc học tập dựa trên giao dịch trở nên quá tự trị, và các nền văn hóa kém phát triển “càng dễ bị tổn thương hơn trước chủ nghĩa khai thác thuộc địa”. Đức Giáo hoàng viết về chủ đề này: “Chủ nghĩa thực dân ngày nay cho thấy một bộ mặt mới. Nó không chỉ thống trị thân thể, mà còn chiếm đoạt dữ liệu, biến cuộc sống cá nhân thành thông tin có thể khai thác”.
Đừng trao quyền cho những kẻ có thể thao túng nó
Về những tác động thực tiễn của trí tuệ nhân tạo, theo Leocadie Lushombo, Magnifica humanitas nêu bật ba thách thức: chính trị xã hội, giáo dục và trí thức. Sử dụng công nghệ mới một cách khôn ngoan có nghĩa là “trao cho mọi người tiếng nói theo cách thức trước đây không thể”. Điều này phải được thực hiện trong khi luôn ghi nhớ rằng mọi thứ lưu hành trực tuyến “định hình trí tưởng tượng”, đặc biệt là của các thế hệ trẻ. Do đó, kiến thức không phải là “sự độc quyền về quyền lực hay ảnh hưởng, cũng không phải là một hình thức thực dân, như trí tuệ nhân tạo công nghệ thường thể hiện”. Sự phát triển không kiểm soát của nó sẽ kìm hãm khát vọng đặt ra các vấn đề, con đường duy nhất thực sự dẫn đến kiến thức. Như Đức Giáo hoàng Lêô XIV đã viết: “Nếu chúng ta không cẩn thận, một hệ thống giáo dục thiếu đi tình yêu đối với chân lý có thể hình thành, trong đó dòng chảy thông tin không ngừng thay thế cho việc nghiên cứu, suy ngẫm và phân định.” Sẽ là không thể chấp nhận được việc hy sinh “sự thúc đẩy của siêu việt” này cho AI, trao thêm quyền lực “cho những người có thể thao túng hệ thống thông tin cách hiệu quả hơn và sử dụng nó vì lợi nhuận riêng của họ.”
“Nhìn xa hơn GDP”
Trong thông điệp Magnifica Humanitas, Đức Giáo hoàng cũng tố giác sự phát triển công nghệ đang làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo, “khi theo xu hướng toàn cầu hóa kinh tế”. Theo nghĩa này, thông điệp nhắc lại sự cần thiết phải bảo vệ người lao động, những người thường bị thay thế bởi AI, và kêu gọi chúng ta “nhìn xa hơn GDP”. Đặc biệt ở các nước đang phát triển, Đức Lêô XIV nhận thấy, “thanh thiếu niên và trẻ em làm việc trong điều kiện nguy hiểm để nghiền các nguyên liệu dùng để chiết xuất đất hiếm” để “dòng chảy tính toán không bị gián đoạn”. Như Leocadie Lushombo giải thích, nhiều chính phủ ưu tiên loại nguồn cung này, ngay cả khi những nguyên liệu này không thiết yếu cho sự phát triển con người toàn diện. Thường thì, những nguồn tài nguyên này cũng được sử dụng để tăng cường tiềm năng quân sự của các quốc gia hùng mạnh nhất. Nữ giáo sư kết luận, như thông điệp khẳng định, “các công cụ mà chúng ta có trong tay ngày nay không đủ để giải quyết những thay đổi do trí tuệ nhân tạo, các cơ cấu thị trường mới và sự cạnh tranh ngày càng gia tăng mang lại, vốn thường bỏ qua tính bền vững xã hội.” Do đó, các nhà lãnh đạo chính trị, công đoàn, doanh nghiệp và các nhà khoa học cần nhanh chóng hợp tác để tạo ra các quy định hiệu quả và được quốc tế chia sẻ.
Anna Rowlands: cá nhân ở trung tâm
Theo Anna Rowlands, suy tư của Đức Giáo hoàng trong Magnifica Humanitas không phải là "trung lập". Giáo sư nhấn mạnh lời mời gọi "chuyển đổi các phương thức quyền lực thống trị thành các hình thức quyền lực chia sẻ và đánh giá sự phát triển công nghệ dựa trên đóng góp của chúng vào sự tiến bộ xã hội và đạo đức đích thực". Trong khi thông điệp Laudato Si' của Đức Giáo hoàng Phanxicô cách đây mười một năm đã cảnh báo chống lại "mô hình kỹ trị đo lường giá trị con người theo tính hữu dụng", thì thông điệp đầu tiên của Đức Lêô XIV chỉ rõ rằng, để vượt qua những sơ đồ này, trước hết phải phải bảo vệ con người, đặt trọng tâm vào Chúa Giêsu Kitô. Ý tưởng này không phải là một lời sáo rỗng, mà đúng hơn là đã đạt đến "điểm đoạn tuyệt", tạo ra hai phản ứng trái ngược nhau, nhưng đều có hại như nhau: một mặt là đau khổ và tuyệt vọng, mặt khác là "mong muốn vượt lên trên nhân tính của chúng ta bằng việc tìm cách chính mình trở thành thần thánh". Ngược lại, thông điệp Magnifica humanitas đề xuất một sự tồn tại thoát khỏi những ràng buộc này, bằng cách làm vang vọng tiếng nói của Giáo hội về một vấn đề xã hội mà một số người có thể giải thích là "sự can thiệp quấy rầy". Tuy nhiên, giáo sư nhận xét, đó chính là nhiệm vụ của cộng đồng Giáo hội "đồng hành cùng nhân loại trong hành trình tìm kiếm điều thiện đích thực và thúc đẩy sự hiệp nhất".
Giá trị của giới hạn
Kể từ thông điệp Rerum Novarum của Đức Giáo hoàng Lêô XIII năm 1891, từ hơn 135 năm qua, Giáo hội đã vạch trần “những ngẫu tượng giả dối hiện diện trong các ý thức hệ của mọi thời đại”. Thông điệp Magnifica Humanitas cảnh báo chống lại quan điểm phổ biến hiện nay cho rằng nhân loại được “cứu rỗi” AI hoặc bởi các quan điểm hậu nhân văn và siêu nhân của nó. Thông điệp này khẳng định lại giá trị của giới hạn trước những xác tín vốn “trình bày sự tự chủ hoàn toàn, tự động hóa triệt để, tham vọng của một ý thức nhân tạo và việc vượt qua những hạn chế của con người như những mục tiêu cứu rỗi”, nhưng cuối cùng lại tạo ra “những sự phụ thuộc, loại trừ, thao túng và bất bình đẳng mới”.
Con người đương đại và quyền lực
Tuy nhiên, truyền thống các thông điệp cũng kể một “câu chuyện tích cực” về các công nghệ giúp giảm bớt đau khổ của con người, mở rộng tự do và đáp ứng nhu cầu. Điều này không phải lúc nào cũng đúng với các công nghệ ngày nay, vốn “chuyển tải văn hóa và hỗ trợ các kiến trúc luân lý”. Ở đây, quyền lực đổi mới không còn thuộc về các quốc gia nữa, mà thuộc về một số các cá nhân tư nhân rất giàu có, “mà nền văn hóa của họ thoát khỏi sự kiểm soát của lợi ích công cộng và có nguy cơ trở thành một đế chế mới”. Trong thông điệp, Đức Giáo hoàng tóm tắt hoàn cảnh hiện tại bằng một nhận xét của nhà thần học Romano Guardini: “Con người hiện đại chưa được giáo dục về việc sử dụng quyền lực một cách đúng đắn.” Vậy thì, làm thế nào quay trở lại điểm khởi đầu? Đây là câu hỏi xuyên suốt thông điệp, một lời khích lệ chúng ta hãy làm phần việc của mình bằng cách phá vỡ mối liên hệ giữa “chủ nghĩa hiện thực sai lầm” vốn bình thường hóa chiến tranh và sự thống trị xã hội, tự động hóa thực tại và biến con người thành những con số đơn thuần. “Quyền lực tạo ra lý trí,” nhưng “nó không gì khác hơn là một sức mạnh mà, ẩn dưới lớp mặt nạ của nó, bộc lộ những mối quan hệ nghèo nàn.” Anna Rowlands kết luận rằng Magnifica humanitas giúp hiểu rằng khát vọng thống trị, điều mà thánh Augustinô gọi là libido dominandi, “có thể được thế giới ca ngợi như một sức mạnh, nhưng đó là sự khinh thường Thiên Chúa và tha nhân và không bao giờ là một đức tính Kitô giáo.”
Tý Linh
(theo Edoardo Giribaldi – Vatican News)
