Ba Hồng y đã giới thiệu thông điệp đầu tiên của Đức Giáo hoàng Lêô XIV. Đức Hồng y Parolin tuyên bố : "Giống như một lăng kính, quá trình chuyển đổi kỹ thuật số làm sáng tỏ các vấn đề như phẩm giá, lao động, tự do, hòa bình và công lý." ĐHY Tổng trưởng Bộ Phát triển Con người Toàn diện nhấn mạnh : "Trí tuệ nhân tạo có thể góp phần bảo vệ công trình tạo dựng và nâng đỡ sự phát triển của các dân tộc, nhưng nó cũng có thể bỏ lại phía sau những người bị gạt ra ngoài lề xã hội."
Thời đại của chúng ta được đặc trưng bởi một nhân loại “bị tổn thương”. Bị tổn thương đến mức “giết hại hàng ngàn trẻ em và người vô tội trong những cuộc chiến tranh trái ngược cả luật pháp quốc tế”, đến mức “giản thiểu rất nhiều người thành nô lệ”, và đạt đến “mức độ thờ ơ, vô liêm sỉ và tàn ác không ngừng khiến chúng ta kinh ngạc”. Bất chấp tất cả, Đức Giáo hoàng Lêô mô tả nhân loại này là “cao cả”. Đó là lý do tại sao, trong thông điệp đầu tiên của ngài – Magnifica Humanitas – ngài kêu gọi bảo vệ, trân trọng nhân loại, “cảnh giác trước những hình thức phi nhân hóa mới”, và giữ vững “lòng trung thành” với sự cao cả của nó, vào thời điểm mà một cuộc cách mạng như trí tuệ nhân tạo có nguy cơ làm tổn hại mọi thứ. Ba Hồng y đã giới thiệu, vào ngày 25/5 tại Hội trường Thượng Hội đồng, những ý định, chi tiết, sắc thái, và những tham chiếu thần học và xã hội của thông điệp đầu tiên của Đức Giáo hoàng Lêô XIV. Đây không phải là một tài liệu về AI, mà là một tài liệu phân tích những hàm ý của AI đối với con người và thế giới "trong một kỷ nguyên được đánh dấu bởi những biến đổi nhanh chóng, sâu xa và trách nhiệm", như Đức Hồng y Quốc vụ khanh Pietro Parolin đã nhấn mạnh, trong số các tham luận viên tại buổi thuyết trình cùng với các Đức Hồng y Michael Czerny, Tổng trưởng Bộ Phát triển Con người Toàn diện, và Đức Hồng y Víctor Manuel Fernández, Tổng trưởng Bộ Giáo lý Đức tin.
Cũng có mặt các giáo sư đại học và các chuyên gia trong lĩnh vực này, cũng như chính Đức Giáo hoàng Lêô XIV, người đã kết thúc buổi sáng bằng một bài phát biểu giải thích về sự hình thành và sứ mạng của văn kiện huấn quyền này.
Giáo hội được kêu gọi nhận thức những thách thức của lịch sử
Đức Hồng y Parolin đã điều phối các bài thuyết trình khác nhau trong hội trường, bằng cách mở đầu sự kiện bằng một suy tư sâu rộng về “quá trình chuyển đổi kỹ thuật số”, trong đó nhiều vấn đề thấm đẫm đời sống đương đại được phản ánh “như qua một lăng kính”: “Phẩm giá con người, lao động, tự do, chất lượng các mối liên kết xã hội, hòa bình, công lý và trách nhiệm đối với ngôi nhà chung của chúng ta”. ĐHY đã đặt thông điệp Magnifica humanitas trong truyền thống sống động của học thuyết xã hội của Giáo Hội: 135 năm trước, chính thông điệp Rerum novarum của Đức Giáo hoàng Lêô XIII đã “nhận ra trong những chuyển đổi công nghiệp thời bấy giờ một vấn đề nhân bản và xã hội sâu xa”. Ngày nay, đối mặt với sức mạnh của công nghệ kỹ thuật số, “Giáo hội một lần nữa được kêu gọi phân định những điều mới mẻ của lịch sử” và đóng góp “vào lợi ích của toàn thể gia đình nhân loại”. Và làm điều đó thông qua đối thoại. Theo Đức Hồng y Parolin, đây là khía cạnh mới chính: vào thời Đức Giáo hoàng Lêô XIII, “Giáo hội không phải lúc nào cũng có thể trực tiếp đối thoại với các nhân tố kinh tế, chính trị và công nghiệp chủ chốt đang định hướng sự chuyển đổi xã hội”; ngày nay, “cuộc đối thoại này đã và đang diễn ra, bao gồm các thể chế, chính phủ, trường đại học, doanh nghiệp và trung tâm nghiên cứu”. Giáo hội tham gia vào đó “với sự tự tin và tự do”, xác tín rằng “lắng nghe những người đối thoại” sẽ làm cho việc phục vụ của Giáo hội trở nên cụ thể hơn và đóng góp của Giáo hội vào việc bảo vệ nhân loại hiệu quả hơn. Chính trong viễn cảnh này mà cần phải hiểu sự hiện diện của những tiếng nói từ thế giới AI trong căn phòng này: đó là dấu hiệu của mong muốn của Giáo hội “gặp gỡ những người đang làm việc cụ thể trong quá trình chuyển đổi này” và chia sẻ “di sản khôn ngoan” về “sự hiểu biết về con người, phẩm giá, tự do và ơn gọi tương quan của họ”.
Trung thành với sự cao cả của nhân loại
Đức Hồng y Parolin đã trích dẫn lời của Romano Guardini về vấn đề này: “Sự phát triển của quyền lực con người đòi hỏi một sự trưởng thành tương ứng để quản lý nó.” “Tuy nhiên, ngày nay, tốc độ tích lũy quyền lực này có nguy cơ vượt quá khả năng của các thể chế - và thậm chí cả lương tâm cá nhân - để định hướng nó.” “Sự bất đối xứng giữa sức mạnh kỹ thuật và sự khôn ngoan luân lý” này có lẽ là thách thức sâu xa nhất mà Magnifica Humanitas đặt ra. Tiêu chí được đề xuất rất đòi hỏi: “Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, việc bảo vệ phẩm giá con người có nghĩa là phải cảnh giác trước những hình thức phi nhân hóa mới và trung thành với sự cao cả của nhân loại.” Bởi vì, như ĐHY Quốc vụ khanh đã khẳng định, “kỹ thuật không thể chỉ được đo lường bằng hiệu quả hoặc tốc độ kết quả của nó; nó đòi hỏi phải được đưa trở lại với chân lý về con người, với công lý của đời sống chung và với lợi ích của tất cả các dân tộc trên trái đất.”
Sự khéo léo, lương tâm và sự quan tâm
Đức Hồng y Czerny, Tổng trưởng Bộ Phát triển Con người Toàn diện, đã tập trung bài phát biểu của mình vào ba từ khóa: “Sự khéo léo, lương tâm và sự quan tâm.” Ngài nhấn mạnh, “sự khéo léo”, bởi vì AI “là một trong những thành tựu vĩ đại của sự khéo léo của con người,” và toàn thể nhân loại có thể “tự hào” về những gì mà rất nhiều nhà khoa học đã đạt được. Đức Hồng y bày tỏ “lòng biết ơn” đối với trí tuệ nhân tạo, nhưng ngài cũng kêu gọi “sự phân định” trước những thay đổi và chuyển biến đang diễn ra với “tốc độ chóng mặt,” đôi khi chỉ trong vòng vài tháng hoặc vài tuần. Đức Hồng y Czerny nhận xét rằng AI “là một công trường”: “Nó có thể góp phần tạo nên một sự chung sống công bằng hơn, hỗ trợ bảo vệ ngôi nhà chung của chúng ta và phục vụ sự phát triển của các dân tộc”, nhưng nó “cũng có thể tập trung quyền lực, làm trầm trọng thêm bất bình đẳng và bỏ lại phía sau những người vốn đã bị gạt ra ngoài lề xã hội”. Hướng đi “phụ thuộc vào sự lựa chọn của chúng ta” và khả năng “quản lý sự đổi mới” của chúng ta.
Đây là điểm thứ hai của bài tham luận: “lương tâm”, theo nghĩa mà Công đồng Vatican II đã đưa ra, đó là “phần sâu thẳm nhất của nhân vị, nơi con người được chạm đến bởi tiếng nói của Thiên Chúa, nhận ra điều thiện và lắng nghe tiếng gọi của sự thật”.
“Sự quan tâm”, từ thứ ba, đề cập đến việc chăm sóc ngôi nhà chung của chúng ta, nơi mà AI đôi khi có tác động mạnh mẽ. Từ viễn cảnh này, thông điệp Magnifica humanitas “nằm trong tính liên tục sâu xa với Laudato si’ và Laudate Deum,” những văn kiện trong đó “Đức Giáo hoàng Phanxicô dạy rằng khi sức mạnh kỹ thuật bị tách rời khỏi sự khôn ngoan có khả năng gìn giữ các mối quan hệ, nó có thể trở thành sự thống trị đối với nhân loại và công trình tạo dựng.” Nhận thức này mặc lấy sự cấp bách mới: sự cấp bách giáo dục : “Giáo dục trong thời đại trí tuệ nhân tạo có nghĩa là đào tạo những người có khả năng sử dụng các công cụ mạnh mẽ trong khi vẫn giữ được sự tự do nội tâm; tiếp cận lượng thông tin khổng lồ trong khi vẫn duy trì óc phản biện; và sống trong bối cảnh kỹ thuật số mà không đánh mất niềm vui của việc lắng nghe thực sự, của sự gặp gỡ và các mối quan hệ liên vị”.
Khả năng về sự dữ và những tia sáng của sự thiện
Về phần mình, Đức Hồng y Fernández đã liên hệ thông điệp Magnifica Humanitas với tình trạng hiện tại của một nhân loại, được đánh dấu bởi những cuộc chiến tranh “không thể nào biện minh được”, bởi những hình thức nô lệ mới, bởi sự vô sỉ và tàn ác. ĐHY Fernández nhấn mạnh, chính với nhân loại này mà Đức Giáo hoàng tham gia vào cuộc đối thoại, mời gọi chúng ta chiêm niệm về “khả năng khủng khiếp về sự dữ” của nó, nhưng đồng thời, về “tia sáng” của sự thiện và vẻ đẹp mà nó có thể mang lại. Đó là lý do tại sao các trang của thông điệp đầy ắp những dẫn chứng về nghệ thuật – từ Bản giao hưởng số 9 của Beethoven đến bức tranh Guernica của Picasso hay bộ phim Danh sách Schindler –, đến các tổ chức như Hội Chữ thập đỏ và Liên Hợp Quốc, hoặc đến các phong trào “quý giá” như phong trào quyền dân sự ở Hoa Kỳ, với “chứng tá tuyệt đẹp của Martin Luther King”, và sự chấm dứt chế độ phân biệt chủng tộc với sự lựa chọn của Nelson Mandela về “sự tha thứ” và “tình huynh đệ”. Trong số những tấm gương được Đức Giáo hoàng nhắc đến và được ĐHY Fernández đề cập, có thể kể đến Mẹ Têrêsa thành Calcutta, Dorothy Day, Marie Curie, Elisabeth Elliot, Benazir Bhutto, và các “vị tử đạo của tình huynh đệ và công lý” như Kolbe, Romero, Angelelli và Văn Thuận, cũng không quên những “vị tử đạo đời thường: cha mẹ, y tá, bác sĩ và tình nguyện viên”. ĐHY Tổng trưởng Bộ Giáo lý Đức tin cho rằng sự đan xen hấp dẫn giữa “lòng tốt, sự đấu tranh và vẻ đẹp” giúp chúng ta hiểu rằng “nhân loại – cao cả và đầy tổn thương – không thể bị thay thế hay vượt qua”.
Ngay cả khi “một số hình thức hậu nhân bản chủ nghĩa đề xuất thay thế nhân loại” hoặc “chủ nghĩa siêu nhân” cho rằng cuộc sống sẽ chỉ là “thiên đường” nhờ “các thiết bị tinh vi vốn sẽ giải quyết vấn đề và tăng cường khả năng”, thì Đức Hồng y Fernández lưu ý rằng các nguồn lực công nghệ “mang lại cho cá nhân niềm vui ban đầu”, nhưng “ngay sau đó, sự trống rỗng lại trở về”. Quả thật, đằng sau ý tưởng về tiến bộ ẩn giấu điều mà Đức Hồng y định nghĩa là “một nền thần bí sai lầm” vốn chính là “điều ngược lại” với “cuộc sống mới” này, một cuộc sống “được sống trong đức tin, đức cậy và đức mến”. Trái lại, trong “cái nhìn về thế giới siêu công nghệ”, “đức tin được thay thế bằng sự tin tưởng tuyệt đối vào khả năng công nghệ; đức cậy được biến thành một kỳ vọng hời hợt về một sản phẩm mới sẽ giải thoát chúng ta khỏi sự nhàm chán; đức mến bị lãng quên vì sự gắn bó với vật chất được ưa chuộng hơn”, trong khi tha nhân “biến mất khỏi chân trời”.
“Sự giới hạn” làm cho phong nhiêu
Trước những đề xuất như vậy, thông điệp của Đức Giáo hoàng gợi lên “giá trị và sự phong nhiêu” của việc kinh nghiệm về “giới hạn”. Và giới hạn, như Đức Hồng y Fernández nhấn mạnh, “không phải lúc nào cũng là một khuyết điểm cần sửa chữa”. Chính trong hoàn cảnh giới hạn của chúng ta mà “lòng trắc ẩn, sự quan tâm chân thành đến nhu cầu của người khác, lòng quảng đại đáng ngạc nhiên ngay cả giữa bóng tối hay thất bại mới tìm được chỗ đứng của mình”. Trong nhãn quan này, những lời của Đức Giáo hoàng Phanxicô hiện lên trong tâm trí: “Chúng ta đạt tới là người trọn vẹn khi chúng ta còn hơn là người, khi chúng ta cho phép Thiên Chúa dẫn dắt chúng ta vượt ra ngoài bản thân để đạt đến hữu thể chân thực nhất của mình”. Thánh Phanxicô Assisi là một ví dụ về điều này, bởi những gì ngài đã đạt được trong suốt cuộc đời mình “vượt xa những gì thuật toán và kỹ thuật có thể tạo ra trong chúng ta”.
Sử dụng các công cụ mạnh mẽ mà không bị chúng chi phối
Trong phần kết luận, Đức Hồng y Parolin nhận xét, Magnifica humanitas mời gọi “xem xét công nghệ với sự tin tưởng và phân định”, nhưng cũng với “sự cảnh giác”, để “sự cao cả của con người” không bao giờ bị quên đi, và “sự tự do” để “sử dụng các công cụ mạnh mẽ mà không bị chúng chi phối, để duy trì nhân tính trong một môi trường ngày càng bị định hình bởi lôgic tự động hóa” không bị mất đi.
Tý Linh
(theo Salvatore Cernuzio – Vatican News)
